De wereld van verschil is in de praktijk niet zo groot. Lessen uit Overvecht


Zie het originele artikel op de website van het Kennisplatform Integratie & Samenleving

Laat voor- en tegenstanders rondom maatschappelijke kwesties met elkaar in gesprek gaan. Wat blijkt? De ‘wereld van verschil’ is in de praktijk lang zo groot niet. Maar het beeld van twee uitersten die tegenover elkaar staan, is hardnekkig. En dit versterkt juist de polarisatie doordat mensen in het ‘midden’ zich door media en politiek onder druk gezet voelen om een kant te kiezen.

Dit blijkt uit het nieuw onderzoek Verdeeldheid en verbinding van het Sociaal Cultuur Planbureau (SCP). In dit rapport wordt de civil society rondom vluchtelingen in beeld gebracht; de initiatieven en organisaties die mensen vrijwillig vormen. Het domein van professionele organisaties en burgerinitiatieven blijkt pluriformer en kritischer dan, in het debat over de participatiesamenleving en daarbij braver wordende actieve burgers, wordt aangenomen.

Extreme beelden overheersen

Mensen die zich tegen het azc keerden, waren niet per definitie ook tegen vluchtelingen

Het onderzoek laat zien hoe landelijke organisaties de afgelopen decennia het beleid rondom vluchtelingen beïnvloeden. Daarnaast worden de voor- en tegenstanders in de Utrechtse wijk Overvecht, waar de gemoederen rondom de komst van een asielzoekerscentrum in 2016 hoog opliepen, in beeld gebracht. Het was de tijd dat het aantal asielaanvragen in Nederland snel steeg en een groeiend aantal mensen zich zorgen maakte over de instroom. ‘Opvallend vond ik dat de mensen in Utrecht die zich inzetten voor vluchtelingen en de tegenstanders in Overvecht elkaar niet kenden, ze kwamen elkaar nauwelijks tegen’, zegt SCP-onderzoeker Wouter Mensink. ‘Met als gevolg dat alleen de extreme beelden van de voor- en tegenstanders overheersen.’ Een respondent stelt in het rapport dat als die de krant niet zou lezen, ‘dan zou ik echt denken dat de wereld alleen maar uit heel lieve betrokken mensen bestaat’.

Het onderzoek laat zien dat de mensen in Overvecht die zich tegen het asielzoekerscentrum keerden, niet per definitie ook tegen vluchtelingen zijn. ‘Ze maakten zich vooral zorgen over de wijk.’ Voor sommige wijkbewoners, die zich al langer druk maakten over de problemen van Overvecht, was de aangekondigde komst van de asielopvang de bekende druppel. Waarom moet de opvang nou net hier komen?, was destijds een veelgehoorde vraag.

In gesprek

Overvecht laat volgens Mensink zien hoe belangrijk het is dat de voor-en tegenstanders rondom maatschappelijke kwesties met elkaar in gesprek gaan en naar elkaars opvattingen luisteren. De ‘wereld van verschil’ blijkt dan lang niet zo groot. ‘Zeker door die grote aandacht in de media voor de uitersten, voor gewelddadige protesten zoals destijds in Geldermalsen, komt de middengroep te weinig aan bod’, aldus Mensink.

Nuance

De aandacht voor het genuanceerde midden groeit al langer. Het Continu Onderzoek Burgerperspectieven van het SCP liet al eerder zien dat er een grote middengroep is die worstelt met hun opvattingen over vluchtelingen en veel minder zwart-wit denkt dan vaak wordt aangenomen. Ook uit het KIS-rapport Bezorgdheid en Veerkracht, blijkt dat Nederlanders veel genuanceerder over de multiculturele samenleving denken dan dat het gepolariseerde debat laat zien.

KIS-onderzoeker Ron van Wonderen ziet de overeenkomsten met de bevindingen van het SCP. ‘Het SCP heeft de casus in Overvecht goed ontrafeld en beargumenteert dat je voor- én tegenstanders als onderdeel van de civil society moet zien. Tegenstanders worden er toch vaak buitengeplaatst en het gevolg daarvan kan juist polarisatie zijn. Terwijl uit het onderzoek blijkt dat de Overvechters, die tegen de komst van de opvang waren, eigenlijk het beste voor hadden met de wijk.’

‘Polarisatie wordt versterkt doordat mensen in het ‘midden’ zich door media en politiek onder druk gezet voelen om een kant te kiezen’

De vraag dringt zich op of de polarisatie eigenlijk alleen op papier bestaat. Dat is niet het geval, stellen beide onderzoekers. Van Wonderen: ‘De polarisatie is reëel omdat dit gepolariseerde debat wel degelijk gevoerd wordt in de media, in de politiek. Er zijn ook daadwerkelijk extreme groepen, gewelddadige incidenten. En er is ook polarisatie omdat het middenveld het gevoel heeft een kant te moeten kiezen. Dat kwam ook in het KIS-onderzoek sterk naar voren.’

Volgens Mensink is er inderdaad sprake van een zelfversterkend mechanisme. ‘Als je voortdurend leest over voor- en tegenstanders dan ga je zelf ook in dat soort termen denken. Dat viel me ook in de interviews op. Mensen die ik sprak hadden het dan over ‘gescheiden werelden’, over een schisma in de samenleving, om zichzelf later weer te corrigeren. Het is helemaal niet goed in dit soort termen te spreken, zeiden ze dan.’

Nieuwe podia

Volgens de onderzoeker moeten maatschappelijke organisaties en overheden op zoek naar nieuwe podia om voor- en tegenstanders bijeen te brengen. ‘Dat is wel een van de lessen van Overvecht. In Utrecht is er een aardig burgerinitiatief, het Stadspodium, waarbij voor- en tegenstanders in een boksring worden geplaatst. Maar voor de initiatiefnemers was het vaak ook lastig om de ‘gematigde stem’ te laten horen. Het is de vraag of je dus met debatavonden iedereen bereikt. Er moeten echt nieuwe podia gevormd worden.’

Mensink wijst op een initiatief van de Duitse krant Zeit. ‘Deze krant is met het project Deutschland spricht gestart, waarin zeshonderd mensen met verschillende meningen aan elkaar werden gekoppeld voor een ontmoeting, voor een bak koffie. Dat is heel aardig en zoiets zou je ook in Nederland kunnen doen.’

Win-win

Volgens KIS-onderzoeker Van Wonderen is ook de benadering van de lokale overheid van groot belang. ‘De kracht om voor- en tegenstanders te verbinden zit hem er in dat iedereen er beter van wordt. Hebben we er allemaal wat aan? Dat moet de insteek zijn. In Overvecht is bij de komst van het azc tegelijkertijd ook in de wijk geïnvesteerd [Plan Einstein, Movisie ging eerder op bezoek bij deze opvanglocatie én woonproject, red]. Cursussen voor asielzoekers werden bijvoorbeeld opengesteld voor deelname door jongeren uit de buurt. Dat is een win-winsituatie: buurtbewoners en asielzoekers maken kennis met elkaar en bij buurtbewoners wordt tevens het gevoel weggenomen dat alles maar in Overvecht wordt gedumpt.’ Voor Van Wonderen is Plan Einstein in Overvecht een goed voorbeeld voor andere gemeenten. ‘In Utrecht zijn ze er toch in geslaagd om het midden te bereiken.’

 

Advertisements

Botsingen over vluchtelingen: ook dát is de civil society


Artikel gepubliceerd op de website SocialeVraagstukken.nl
Onderzoek naar de rol van de civil society bij de komst van vluchtelingen geeft een heel ander beeld van de participatiesamenleving dan we gewend zijn. Het schuurt meer, al blijkt dialoog ook mogelijk. Dat blijkt uit een vandaag verschenen rapport van het Sociaal en Cultureel Planbureau.

Veel studies over de participatiesamenleving wekken het beeld van groepen burgers die samen blijmoedig aan hun buurt sleutelen, vaak met een steuntje in de rug van de overheid. Het is het beeld van eenvormigheid en eensgezindheid, zowel tussen burgers onderling, als tussen burgers en overheid. Maar als we de participatiesamenleving zien als onderdeel van de civil society – het ‘domein waarin vrijwillige associaties dominant zijn’ (Dekker 2002: 15) – dan hoort daar ook pluraliteit bij en een kritische blik op elkaar, en op de overheid.

Om te onderzoeken of dat bredere beeld van de civil society nog accuraat is, keken we naar de inspanningen rondom vluchtelingen. Daar zagen we namelijk een veelheid aan opinies en voorbeelden van onenigheid met de overheid. We hielden 32 interviews om inzicht te geven in drie casussen: 1. Pogingen om het landelijke asiel- en integratiebeleid te beïnvloeden, 2. Initiatieven om vluchtelingen te ondersteunen in Utrecht en 3. Verzet tegen een aangekondigd asielzoekerscentrum in de Utrechtse wijk Overvecht.

In al deze casussen wilden we weten hoe de civil society omgaat met pluraliteit van opvattingen tussen maatschappelijke organisaties.

Beleidsbeïnvloeding: een taakverdeling

We spraken met Amnesty International, Kerk in Actie, Vluchtelingenwerk, het Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt, het No Border Network en INLIA. Een eerste bevinding is dat deze organisaties grofweg sinds de eeuwwisseling steeds vaker samen optrekken om met grote coalities hun doelen na te streven: een pardonregeling, kinderpardon, stoppen van detentie van kinderen, verzet tegen strafbaarstelling van illegaliteit, behoud van gratis inburgering en subsidie voor maatschappelijke begeleiding, enzovoort. Ze waren hierin vaak succesvol.

Dit duidt op een behoorlijke mate van eensgezindheid. Toch zijn dit soort organisaties het lang niet altijd eens, bijvoorbeeld over de inzet voor uitgeprocedeerde asielzoekers.

Vluchtelingenwerk richt zich voornamelijk op asielzoekers in procedure en op statushouders. Dat is soms teleurstellend voor organisaties die zich richten op migranten zonder papieren, zoals het Landelijk Ongedocumenteerden Steunpunt, INLIA en het No Border Network. Het beeld bestaat dat er organisaties zijn die een meer radicaal standpunt zouden wensen. Daar staat tegenover dat veel van de mensen die we spraken er ook wel begrip voor hebben dat verschillende organisaties zich op verschillende doelgroepen richten.

Er kan dus sprake zijn van taakverdeling. Bovendien, ‘je hebt mensen nodig die gematigder en radicaler zijn om elkaar in evenwicht te houden,’ zoals een van onze respondenten benadrukte.

Informele initiatieven en professionele organisaties

We spraken ten tweede ook met acht Utrechtse initiatieven, waarvan een aantal startte toen er in 2015 en 2016 grotere groepen vluchtelingen naar Nederland kwamen. Net als bij de organisaties die zich richten op beleidsbeïnvloeding, zagen we heel veel voorbeelden van samenwerking. Men stemt het aanbod op elkaar af en verwijst vluchtelingen naar elkaars activiteiten door.

Ook zochten initiatieven als Welkom in Utrecht soms de samenwerking met het Centraal Orgaan Opvang Asielzoekers (COA) en Vluchtelingenwerk. Ze wilden vrijwilligersdiensten bieden in asielzoekerscentra (AZCs). Die samenwerking liep aanvankelijk stroef, en de wereld van informele initiatieven leek een hele andere dan die van grote, professionele organisaties. Mensen die cupcakes of speelgoed kwamen brengen hadden bijvoorbeeld niet gerekend op stevige eisen over voedselveiligheid en hygiëne.

Ook voor studenten van een kappersopleiding was het even slikken toen ze asielzoekers wilden komen knippen. Ze moest zich allemaal een voor een intekenen bij de balie van het AZC. Gaandeweg bleek de samenwerking tussen het COA en vrijwilligers ‘van buiten’ echter steeds beter te lopen. Ondertussen heeft het initiatief Welkom in Utrecht een kantoor in het AZC in de wijk Overvecht.

Verzet tegen AZC’s: onvrede over de wijk

We spraken tenslotte met mensen van de gemeente, met Pegida Nederland, en met vijf Utrechtse groepen die zich mengden in de discussie over het AZC in Overvecht.

Eerder opinieonderzoek (Den Ridder et al. 2016) liet al zien dat opvattingen over asielopvang minder gepolariseerd zijn dan we misschien zouden denken op basis van het nieuws in 2015 en 2016. In de dagelijkse praktijk is dat echter niet goed zichtbaar.

Vertegenwoordigers van initiatieven die vluchtelingen ondersteunen zeiden dat ze nagenoeg geen contact hebben met groepen die zich verzetten tegen het asielzoekerscentrum in Overvecht. Een van hen zei: ‘Als ik de krant niet zou lezen, zou ik echt denken dat de wereld alleen maar uit hele lieve betrokken mensen bestaat’.

Initiatiefnemers spreken dus weinig met mensen die het AZC uit hun wijk wilden mijden. Ze hadden er logischerwijs dan ook weinig zicht op dat die mensen dat voor een belangrijk deel deden om hun onvrede te uiten over gebrekkige aandacht voor andere problemen die spelen in hun wijk. Mensen die zich verzetten tegen het AZC voelen zich regelmatig onveilig, ze zien voorzieningen uit de wijk verdwijnen en hebben het idee dat alles wat gevoelig ligt in Utrecht in hun wijk terechtkomt. De komst van een AZC was de spreekwoordelijke druppel.

Omdat er vaak van alles schuil gaat achter een tegenstem is het volgens de mensen die we spraken onhandig om het te hebben over ‘tegenstanders’ van vluchtelingen. Dit draagt bij aan verkeerde beeldvorming, en werkt polarisatie in de hand. Door gebrekkig contact tussen groepen met verschillende opvattingen is er weinig inlevingsvermogen en weinig bekendheid met elkaars positie.

We zien alleen de extreme opvattingen op televisie, bijvoorbeeld van mensen die vuurwerkbommen gooiden bij protesten in Geldermalsen. De gematigde tegenstem, bijvoorbeeld van een groep Utrechtenaren die zich organiseren met petities en inspreekacties, sneeuwt onder.

Podia voor dialoog nodig

Hoewel alle betrokken partijen van mening zijn dat dialoog van belang is, zijn er andere podia nodig om de verschillende opvattingen beter met elkaar in contact te brengen. Maatschappelijke organisaties hebben daarin een belangrijke rol. Het initiatief StadsPodium Utrecht probeert bijvoorbeeld mensen met verschillende opvattingen over maatschappelijke kwesties bij elkaar in debat te brengen in een boksring.

Een ander voorbeeld: de Duitse krant Zeit is recent gestart met het project ‘Deutschland spricht’. Daarin werden uiteindelijk 600 personen die elkaar nog nooit eerder hadden ontmoet aan elkaar gekoppeld voor één-op-één-ontmoetingen.