Revolution will not be theorized #3: Voorlichters van het eendimensionale volk


Dit is de derde blog in de serie The revolution will not be theorized, waarin ik in de voetsporen van Albert Camus de relatie over theorie en praktijk van revoluties, opstand en verzet onderzoek.

Duna pláza mall

Het is één ding dat de gedenksteen voor een revolutie tegen de muur van een winkelcentrum werd geplaatst (zie de eerste blog in deze serie). Dát er in Boedapest überhaupt winkelcentra als paddestoelen uit de grond groeiden is een tweede. In 1996 werd het eerste grote westerse winkelcentrum geopend: Duna Plaza. In die vijf jaar daarna, totdat ik er ging wonen waren er nog een heel aantal bij gekomen: WestEnd – de grootste mall van Centraal- en Oost-Europa – en Mammut, vlakbij mijn huis. Op elke straathoek kwam je enorme billboards tegen.

In de jaren na de val van de muur moesten Hongaren, net als andere Centraal- en Oost-Europeanen, wennen aan de enorme opmars van consumentengoederen. Westerlingen hadden een heel leven de kans gehad om ingefluisterd te worden over de voordelen van alle dingen die je kon kopen. De Amerikaanse communicatie wetenschapper Beverly James citeert iemand die zegt:

Nog toen je een baby was, hoorde je jingless als je ouders de TV aanzetten. Je leerde alles van het begin af aan. Zelfs als je niet voor een scherm zat, leerde je al veel. Mensen in deze samenleving [WM: Hongarije] moeten hetzelfde leren in veel kortere tijd. Die arme Hongaren moeten 400 of 500 nieuwe merken leren.[i]

De toon van die laatste zin is vrij aanmatigend. Toch illustreert het de abrupte overgang van het socialisme naar de vrije markteconomie vrij aardig. Mensen vertelden me nogal eens dingen als: ‘vroeger kon je kiezen tussen twee koelkasten: de kleine en de grote’. In de jaren ’90 viel er ineens van alles te kiezen, alleen ontbrak het de meesten aan geld om al die keuzeobjecten te kunnen betalen.

De eendimensionale mens

Herbet Marcuse

Het Hongarije van de vroege 21ste eeuw had misschien wel iets gemeen met Westerse samenlevingen van de jaren ’50 en ’60. Ook in die tijd was er sprake van een enorme versnelling in het bereik van de consumptiemaatschappij, al was dat toch meer geleidelijk gegaan. Waarschijnlijk zijn er meer verschillen dan overeenkomsten, maar die overeenkomsten zijn toch interessant. In 1963 schreef Herbert Marcuse:

De mensen herkennen zichzelf in hun gemakken; zij drukken zich uit in hun auto, hi-fi-installatie, bungalow en keukenuitzet (p. 29).

Ik las zijn boek De eendimensionale mens in die periode in Boedapest. Ik zat altijd aan de keukentafel, met een kop koffie en een sinaasappel. Marcuses beschrijvingen van de identificatie van mensen met hun auto’s en hun haardrogers deden me sterk denken aan wat ik om me heen zag. Hele groepen jongeren leken haast in die grote winkelcentra te leven. Ik vroeg me steeds af waar ze hun jassen hadden gelaten, want die hadden ze niet bij zich, en buiten was het -20. Overal waren bruidswinkels en solariums. Marcuse was er niet gelukkig mee in zijn tijd:

De produkten indoctrineren en manipuleren; zij dragen bij tot een onecht bewustzijn dat immuun is voor zijn onechtheid. Wanneer steeds meer individuen uit steeds meer sociale klassen beschikken over deze aangename producten, is de indoctrinatie die ze met zich meebrengen geen reclame meer; het wordt een manier van leven.

De manier waarop consumentengoederen door alle lagen van de samenleving druppelden zag ik om me heen ook gebeuren. Zoals Jones beschrijft: de opties om tussen te kiezen waren overweldigend, alleen het geld om je dit alles te kunnen veroorloven ontbrak nog.

Wat me vooral raakte was hoe Marcuse schreef over de manieren waarop de consumptiemaatschappij bedreigende en gevaarlijke kanten van de moderne samenleving verbloemen:

De schoonheid toont haar huiveringwekkende kanten, nu streng geheime atoomfabrieken en laboratoria ‘Industrieparken’, in aangename omgeving gelegen, worden; nu men in hoofdkwartieren van de Bescherming Bevolking een ‘luxe atoomkelder’ kan bewonderen, met een vast tapijt (‘dik’), gemakkelijke fauteuils, televisie en Scrabble, ‘ontworpen als een combinatie van een huiskamer in vredetijd (sic!) en een atoomschuilkelder voor het gezin, mocht er oorlog uitbreken’ (p. 265).

Spektakelmaatschappij

Guy Debord

Een tijdgenoot van Marcuse, Guy Debord, ging nog een stapje verder in zijn kritiek van de consumptiemaatschappij. Alle beelden die we creëren, of die op televisie zijn, in tijdschriften, in gadgets, in reclames , vormen volgens hem een nieuw soort werkelijkheid, die echter wordt dan de alledaagse werkelijkheid, die in de beelden wordt verbeeld. Die nieuwe werkelijkheid noemt hij, vrij theatraal, het spektakel. Zo komt hij ertoe te claimen dat we in een Spektakelmaatschappij leven. In zijn eigen woorden:

De verbijzondering van de beelden van de wereld keert in voltooide vorm terug in de wereld van het autonoom geworden beeld, waar het leugenachtige zichzelf heeft voorgelogen. [..] De werkelijkheid ontstaat in het spetakel, en het spektakel is werkelijk. [..]

Debords werk mag theatraal zijn, en overdrijving als stijlmiddel gebruiken, maar er was toch wel degelijk iets van te herkennen in de tijd waarin ik in Hongarije woonde. De oorspronkelijk Nederlandse reality show Big Brother was in 2002 uitgekomen in een Hongaarse versie. Ook was er een soortgelijke serie met de titel Való Világ (‘Echte wereld’). Net als in Nederland begonnen dit soort ‘werkelijkheidsseries’ hun stempel op de dagelijkse werkelijkheid te drukken. Dagelijks zaten we met zijn allen naar het scherm te staren, om te zien op welke manieren de bewoners van het huis zich die dag weer hadden verveeld. We konden dan ook nog eens ingrijpen in

dat huis, door te stemmen welke van de bewoners het huis zou moeten verlaten. Chung Chin-Yi legt de link met het werk van Debord:

As we see with a reality series such as Big Brother, it is existential banality and the boredom of our own lives that we desire as spectacle. Very little happens that would not take place outside the context of the indifference of our own lives. In elevating the banal to spectacle, we are elevating ourselves as media objects. For Debord, the spectacle is a tool of pacification and depoliticization; it is a “permanent opium war” which stupefies social subjects and distracts them from the most urgent task of real life—recovering the full range of human powers through revolutionary change (p. 34).

Weapons of mass deception

Afbeelding met ‘weapons of mass destruction’

Een ander voorbeeld. In 2003, een jaar nadat ik in Hongarije Big Brother zat te kijken, maakte de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Colin Powell bekend dat er in Irak massavernietigingswapens waren gevonden. Klinklare leugens, zo bleek al snel. Toch zat de hele wereld te kijken naar de nepbeelden die ervan waren geproduceerd. Weapons of mass deception werden ze al snel genoemd. Die beelden bleken vrij heftige werkelijkheidseffecten te hebben: ze vormden aanleiding voor de onmiddelijk invasie van Irak. Zo gemakkelijk bleek het om onder valse voorwindselen een oorlog te beginnen.

Waar we bij Big Brother hooguit nog gereduceerd werden tot herzenloze zombies die naar het spektakel van onze eigen banaliteit zaten te kijken, hadden we door de beelden van Powell ineens bijkans een wereldoorlog on our hands. De gevolgen daarvan voelen we nog altijd.

De Hongaarse sinaasappel

De theorieën van Marcuse en Debord suggereren dat consumptiegoederen en de ‘beelden’ ons zo gemakkelijk zand in de ogen kunnen strooien, dat we vergeten om in opstand te komen.

Een laatste voorbeeld om dat te illustreren. In 1969 maakte de Hongaarse regisseur Péter Bacsó een geweldige satire over het politieke klimaat van die tijd: The Witness (A Tanú). De film mocht jarenlang niet vertoond worden in Hongarije. We volgen de niet al te snuggere József Pelikán, die via een bekende in de communistische partij tegen wil en dank allerlei mooie baantjes aangeboden krijgt. Hij wordt onder andere directeur van een zwembad, een pretpark en van een onderzoeksinstituut voor sinaasappels.

Dus laatste taak houdt in dat hij leiding moet geven aan een team dat de eerste Hongaarse sinaasappel moet produceren. Met bloed, zweet en tranen lukt dat. Net voor het moment suprème waarop de verse vrucht gepresenteerd moet worden aan een stel hoogwaardigheidsbekleders, eet iemand het enige exemplaar op. In de clip hieronder zien we de aanbiedingsscène, helaas zonder ondertitels. Pelikáns bekende in de partij produceert heel stoisch een citroen uit zijn binnenzak, en stelt voor om die dan maar aan te bieden. De generaal die de eer van de eerste proefbeurt krijgt trekt een zuur gezicht als hij een hap neemt en vraagt: ‘wat is dit!?’ Pelikán antwoordt: ‘De nieuwe Hongaarse Sinaasappel. Een beetje zuurder, een beetje geler, maar de onze’. Sinds het einde van de jaren ’90 is de Hongaarse Sinaasappel (Magyar Narancs) een progressief politiek weekblad.

Bacsós film is een satire. In het voorbeeld van de Hongaarse Sinaasappel is het voor iedereen duidelijk dat er een spektakel wordt gepresenteerd. In het geval van Powells weapons of mass destruction was dat niet het geval. Marcuse en Debord zouden claimen dat dat de gevaarlijkste beelden zijn. Ze zijn indoctrinerend, ze worden ‘echter dan de werkelijkheid’, en ze hebben een impact op die werkelijkheid.

Niet veel verwachten van verzet

Slechts van mensen die niet bloot hebben gestaan aan de indoctrinatie kunnen we volgens Marcuse nog verzet verwachten:

Het substraat van de uitgestotenen en buitenstaanders, de uitgebuiten en vervolgden van andere rassen en andere huidskleuren, de werklozen en de arbeidsinvaliden. Zij leven buiten het democratisch proces; hun leven vormt de meest directe en de meest wezenlijke noodzaak om aan ondraaglijke omstandigheden en instituties een eind te maken. Zo is hun oppositie revolutionair, zelfs al is hun bewustzijn het niet. Hun oppositie treft het systeem van buiten af en wordt daarom niet omgebogen door het systeem; het is een elementaire kracht die zich niet aan de regels van het spel houdt en daardoor laat zien, dat het spel vals is opgezet (p. 273).

Toen ik dit las in 2003 stemde me dat niet optimistisch, en datzelfde geldt nu nog steeds. Als we al onze hoop op daadwerkelijke verandering moeten richten op een minderheid van uitgestotenen, dan lijkt me dat onze kansen niet geweldig zijn. Debord beperkt de groep die mogelijk verzet zou kunnen plegen niet zo sterk. Uiteindelijk kijkt hij, als rechtgeaarde Marxist, toch nog naar het revolutionaire proletariaat. Dat klinkt in ieder geval als een meer omvangrijke groep. Meteen volgt echter de disclaimer: Debord ‘verwacht geen wonderen van de arbeidersklasse’.

Camus liet zien dat theoretici, bijvoorbeeld in de vorm van een communistische partij, eigenaarschap van de revolutie claimden (blog 1). Verzet tegen die partij werd heftig onderdrukt. Aan de hand van Fanon en Arendt liet ik zien hoe een theoretisch debat over geweld de revolutionaire beweging kon verdelen, ook in de Amerikaanse civil rights movement (blog 2).

Foto die ik maakte tijdens een demonstratie tegen de invasie van Irak, in Boedapest, 2003

Marcuse en Debord deden op een andere manier iets soortgelijks. Zij schreven niet over de rol van theoretici in revoluties, maar ontwilden zelf theorieën over een zodanig sterke indoctrinatie dat verzet eigenlijk onmogelijk leek. Je zou er als opstandige in spé moedeloos van worden. Gelukkig was er op zijn minst enig verzet tegen de invasie van Irak (ik deed zelf in Boedapest ook nog mee), al bleek dat uiteindelijk weinig uit te halen.

[i] James, Beverly. (1995). Learning to Consume: An Ethnographic Study of Cultural Change in Hungary. In: Critical Studies in Mass Communications, 12 (1995), 287-305.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s