Bewust kiezen kan lastig zijn, interview RD


Door: Geertje Bikker-Otten

Lastig alledaags dilemma. Je staat in de supermarkt voor het koffieschap en dubt welk pak je mee naar huis zult nemen. Kies je, met het oog op de huishoudportemonnee, de goedkoopste variant van het huismerk? Of toch het duurdere pak met een Max Havelaarstempel erop, om zo het povere bestaan van een koffieboer wat te verlichten?

Als je voor het laatste kiest: wordt de wereld daar dan daadwerkelijk een beetje beter van? Ben je als consument verantwoordelijk voor de problemen elders in de wereld?

Tot op zekere hoogte wel, schrijft de filosoof Wouter Mensink in zijn boek Kun je een betere wereld kopen? De consument en het fairtrade-complex (uitg. Boom, 2015, ISBN 9789089534521, €18,50). Maar hij ziet ook een grote rol weggelegd voor een meer collectieve aanpak.  

De realiteit is dat de gemiddelde burger niet de tijd en het geld heeft om steeds maar weer een gedegen afweging te maken. Als hij daar al toe bereid is. Er zijn ook genoeg mensen die zich in ieder geval in de supermarkt niet druk maken over ethische dilemma’s.

Tweedeling

Mensink (1979) vreest weleens dat er wat dat betreft in onze samenleving een soort tweedeling dreigt: de elite die zich bezighoudt met duurzaamheid en eerlijke handel. En de rest van de bevolking die genoegen moet nemen met goedkoop voedsel.

Dat bewust kiezen best lastig is, weet Mensink uit eigen ondervinding. Een tijdje terug was ik op zoek naar een nieuwe jas. In een winkel vond ik er een die me wel aanstond. Maar hij was wel erg goedkoop. Dan vraag ik mij af: Waar is hij eigenlijk gemaakt? In Bangladesh misschien? Hebben er wellicht kinderen aan gewerkt?

In een hoekje van de winkel probeerde hij via een app achtergrondinformatie over het merk op te zoeken. Maar ik kon niets vinden. Toen heb ik de winkelier gevraagd hoe het kan dat die jas zo goedkoop was. Dat viel niet in goede aarde. De winkelier reageerde kwaad, was in zijn wiek geschoten. Ik heb die vraag vast ook niet op de goede toon gesteld.

Grenzen

Als individu loop je al snel tegen grenzen aan, wil Mensink maar zeggen. Je weet vaak niet genoeg om goed te kunnen kiezen. Collectieve acties hebben meer effect, vermoedt hij. En nog belangrijker ze nemen wat weg van de druk die een individuele consument kan ervaren. Mensink denkt bijvoorbeeld aan overheidsinstanties of kerken die kiezen voor eerlijke koffie. En aan een betrekkelijk nieuw verschijnsel: fairtradegemeenten.

Mensink koopt zelf meer en meer biologisch en fairtrade. Ik kies al jaren voor Max Havelaarkoffie. Maar pas een jaar geleden bedacht ik dat ik eigenlijk nooit fairtradethee kocht. Vreemd eigenlijk. Hij beaamt dat hij door deze keuzes vaak duurder uit is. Maar dat hoeft niet altijd zo te zijn. Dat een product fair trade is, is soms ook een reden om het duurder in de markt te zetten. Dat is een kwestie van marketing.

En trouwens: veel producten zijn eigenlijk veel te goedkoop. Fairtradecashewnoten zijn veel duurder dan gewone. Maar er is altijd iemand die daarvoor de prijs betaalt. Dat gewone cashewnoten zo goedkoop zijn, betekent dat dat wordt afgewenteld op de boer. Als je de prijs verhoogt, krijgt de teler waarschijnlijk beter betaald. Maar dan kunnen bepaalde groepen consumenten zich ineens geen cashewnoten meer veroorloven. Er zit een fundamentele ongelijkheid in het probleem van de internationale handel.

Eerlijke prijs

Het basisprincipe van fair trade is dat degene die iets produceert daar een eerlijke prijs voor krijgt. Wat dat betreft gaat er nog altijd veel mis, constateert Mensink. Er zit een factor duizend tussen wat een Ethiopische koffieboer voor zijn bonen krijgt en de prijs die deze bonen in de supermarkt moeten opbrengen. Een factor duizend!

Mensink ziet dat als een signaal dat er fundamenteel iets mis is met de manier waarop de wereldhandel in elkaar zit. Ik besef heel goed dat die enorme ongelijkheid niet wordt opgelost door de keuzes die ik als individu maak. Anderzijds: signalen van consumenten hebben wel tot gevolg dat bedrijven hun beleid aanpassen.

Mijn motief om voor fair trade te kiezen is dat ik niet mee wil doen aan een systeem dat mensen uitbuit. Zelfs al blijkt keer op keer dat er ook binnen de keten die zich met eerlijke handel bezighoudt dingen misgaan. Dat boeren die hiervoor produceren het soms niet veel beter hebben dan collega’s die voor de gewone markt werken. Als je zulke geluiden hoort, moet je niet gelijk de handdoek in de ring gooien. Overschakelen naar een ander systeem vraagt een grote omslag. Je moet accepteren dat dat stukje bij beetje gaat.

Cacao

Mensink constateert dat fair trade sinds de jaren tachtig steeds meer mainstream is geworden. Het is een thema waar ook grote bedrijven zich mee bezighouden. Denk bijvoorbeeld aan cacao en koffie. Op chocoladerepen van Verkade staat bijvoorbeeld dat ze fair trade zijn. De helft van de koffie die in Nederland wordt verkocht heeft het UTZ-certificaat, wat wil zeggen dat boeren er een goede prijs voor hebben gekregen.

Mensink vindt dat enerzijds een goede ontwikkeling. Als grote bedrijven zich hiermee bezighouden, gaat het om enorme marktaandelen. Dat heeft dus veel effect. Anderzijds: het wordt lastiger om de achterliggende motieven te doorgronden.

Wat Mensink ook jammer vindt is dat door de grootschalige aanpak de manier van produceren verandert. In de begintijd van fair trade werd er veel ingekocht bij kleine coöperaties. Je kon dus als het ware aanwijzen uit welke regio of van welke plantage een koffieboon kwam. Grootschaliger productie heeft voor de boeren als nadeel dat ze niet langer `eigenaar’ van het productieproces zijn.

Roken in de trein

De geschiedenis laat zien dat gedrag dat ooit normaal was door een kanteling in het denken opeens onacceptabel kan worden. Misschien is het een utopische gedachte, maar ik hoop dat we over een paar jaar zullen zeggen: Weet je nog dat je vroeger bij de supermarkt ook koffie kon kopen waarvan we wisten dat er mensen voor werden uitgebuit? Zoals we nu zeggen: Weet je nog dat je vroeger in de trein mocht roken? Of in Amerika: Weet je nog dat zwarte mensen niet mochten zitten in de bus? Soms veranderen onze denkbeelden zo ingrijpend dat het bijna niet meer voor te stellen is dat we ooit anders dachten.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s