Van consumentenberechting tot woekerproduct, opiniestuk Volkskrant 6 maart


Sinds vorige week is het er: het nieuwe woord voor alle producten die niet door onze morele beugels kunnen. Of het nu gaat om niet eerlijk betaalde rijst, door kinderen gemaakte T-shirts of om meubels van waaibomenhout, het zijn allemaal… woekerproducten. Duizenden Nederlanders deden mee aan de prijsvraag om een naam te verzinnen voor een keurmerk – of ‘treurmerk’ – voor al die producten die supermarkten schaamteloos in hun schappen blijven leggen. We hadden al keurmerken die producten die ‘eerlijk’ of ‘duurzaam’ zijn onderscheiden van ‘normale’ producten. Maar, zo vroeg initiatiefnemer Gustaaf Haan zich af: moet het niet juist andersom? Moet duurzaam niet het nieuwe normaal zijn?

Wie is er verantwoordelijk?

Het initiatief van Haan roept vragen op over de manier waarop we over duurzaamheid en fairtrade denken: ligt de verantwoordelijkheid bij de producent, de winkelier of bij de consument? Jarenlang is de consument een moreel complex aangepraat. Door bepaalde producten te kopen, draagt hij bij aan een betere wereld, terwijl de aanschaf van andere producten bepaalde misstanden in stand zou houden. Er zijn echter vraagtekens te stellen bij dit model van consumentensoevereiniteit. Acties van de afgelopen jaren die vergelijkbaar zijn met die van Haan laten zien dat er behoorlijk wat veranderd is in ons denken over dit soort verantwoordelijkheidsvragen. Daarom een terugblik.

2004: Teun van de Keuken, destijds redacteur van het programma Keuringsdienst van Waarde, wilde zich laten arresteren voor het eten van zeventien repen chocola. De chocola zou geproduceerd zijn door kindslaven, en daar voelde hij zich niet lekker bij. Hij vond zichzelf als consument schuldig aan heling: het verwerven van een goed, waarvan duidelijk is dat het afkomstig is van een misdrijf. Zijn boodschap was duidelijk: de consument moest zijn verantwoordelijkheid nemen. De politie nam zijn aangifte echter niet serieus en geen rechter wilde hem vervolgen.

2014: Van de Keuken probeert de verantwoordelijkheid bij de producent neer te leggen. Hij heeft inmiddels het ‘slaafvrije’ chocolademerk Tony’s Chocolonely op de markt gebracht. Daardoor weet hij als geen ander hoe moeilijk het is om als producent waar te maken wat het stempel op je verpakking suggereert. Maar dan neemt Van de Keuken toch maar weer een voorbeeld aan de slager bij hem op de hoek, die ook weet waar hij zijn mosterd haalt. Voor een kleine slager is dat al lastig, voor bedrijven die hun ingrediënten van de andere kant van de hele wereld halen is het nog lastiger. ‘Hun probleem, zou ik zeggen’, aldus Van de Keuken. Het valt te betwijfelen of producenten daarover ook zo denken. Douwe Egberts wilde bijvoorbeeld beslist niet uit eigen beweging een fairtrade-koffielijn introduceren.

2015. We zijn terug bij Gustaaf Haan. Die richt zijn pijlen noch op consumenten, noch op producenten. In plaats daarvan kijkt hij winkeliers aan. Hij vindt het bizar dat supermarkten bijvoorbeeld de slaafvrije chocola van Tony zomaar naast ‘slaafvolle’ verkopen. Maar de realiteit is dat supermarkten niet uit zichzelf verduurzamen. Zelfs niet onder lichte druk. De oprichters van Max Havelaar kregen in 1988 Albert Heijn bijvoorbeeld niet zo ver om de nieuwe koffie in de schappen te gaan zetten

Collectief probleem

Uiteindelijk keren de meeste pleitbezorgers van eerlijke producten toch weer terug bij de consument. Van de Keuken en Haan zijn geen uitzondering. In de toekomst die Haan – met een ironische knipoog – schetst, zijn de normale producten in de winkel duurzaam en eerlijk, en is de rest woekerproduct. Uiteindelijk is het aan de consument om ervoor te zorgen dat de grootgrutters meer goede dan slechte producten in de schappen gaan leggen.

De enige oplossing is om de verantwoordelijkheid te verdelen. Om er een collectief probleem van te maken in plaats van een probleem van de individuele consument, producent of winkelier. Denk aan het samen optrekken van consumenten met producenten die duurzaam of fairtrade leveren. De oprichters van Max Havelaar slaagden er weliswaar niet in hun koffie in de schappen van Albert Heijn te krijgen, maar consumenten lukte dit wel. Ze begonnen er massaal naar te vragen, waardoor Heijn wel door de knieën moest. Er ontstond een onuitgesproken partnerschap tussen activistische ondernemers en consumenten. Dat soort allianties mogen best meer uitgesproken worden.

Denk ook aan situaties waarin consumenten samen met lokale aanbieders zorgen dat klanten geen keuzes meer hoeven maken. Zorg er bijvoorbeeld met buurtbewoners voor dat het koffiehuis op de hoek alleen chocola van Tony verkoopt, regel met collega’s dat de kantine op het werk alleen nog Max Havelaar schenkt. Consumenten, producenten, winkeliers, activisten, overheden en certificeerders zullen moeten samenwerken. En als het mee zit, komt de consument ook nog een keer van zijn morele complex af.

Lees het artikel op de pagina van de Volkskrant

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s